બંધારણીય સંસ્થાઓ, વૈધાનિક, નિયમનકારી અને અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થાઓ: ભારતીય બંધારણનો માસ્ટરક્લાસ + 15 IMP પ્રશ્નો

by





બંધારણીય, વૈધાનિક, નિયમનકારી અને અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થાઓ: સંપૂર્ણ માહિતી અને ક્વિઝ

સરકારી પરીક્ષા માટે બંધારણીય, વૈધાનિક અને નિયમનકારી સંસ્થાઓની સરળ સમજૂતી અને 15 અગત્યના પ્રશ્નોની લાઈવ મોક ટેસ્ટ. સ્કોરકાર્ડ સાથે લેવલ ચેક કરો.....

કેમ છો મિત્રો, કોઈપણ સરકારી પરીક્ષા (GPSC, CCE, કે પોલીસ) નું પેપર ઉઠાવીને જોઈ લો, પોલિટી (બંધારણ) ના વિષયમાં વિવિધ સંસ્થાઓમાંથી 3-4 માર્કસના પ્રશ્નો તો પાક્કા જ હોય છે. પણ મોટાભાગના ઉમેદવારો એ વાતમાં ગોટે ચઢી જાય છે કે કઈ સંસ્થા બંધારણીય કહેવાય અને કઈ સંસ્થા વૈધાનિક કહેવાય.

કોઈ મોટું શહેર ચલાવવા માટે ફક્ત મેયર અને કાઉન્સિલરો (સરકાર) પૂરતા નથી, પણ નિષ્પક્ષ ચૂંટણી માટે ચૂંટણી પંચ, ભરતી માટે લોક સેવા આયોગ અને નિયમો બનાવવા RBI જેવી સંસ્થાઓની જરૂર પડે છે. આજે Gujarati Job Quiz પર આપણે આ બધી જ સંસ્થાઓના પ્રકારો અને તેમના અગત્યના અનુચ્છેદો એકદમ સીધી અને દેશી ભાષામાં સમજીશું અને છેલ્લે 15 પ્રશ્નોની એક ધમાકેદાર લાઈવ ટેસ્ટ પણ આપીશું.

૧. બંધારણીય સંસ્થાઓ (Constitutional Bodies)

જે સંસ્થાઓની સ્થાપના અને જોગવાઇઓ સીધી રીતે આપણા ભારતના બંધારણમાં જ કરવામાં આવી હોય, તેને બંધારણીય સંસ્થા કહેવાય છે. તેમની સત્તાઓ અને કાર્યો બંધારણમાંથી મળે છે. ચાલો અગત્યની સંસ્થાઓ જોઈએ:

  • ચૂંટણી પંચ (Election Commission): અનુચ્છેદ 324 મુજબ તેની રચના થાય છે. તેમાં 1 મુખ્ય અને 2 અન્ય કમિશનર હોય છે, જેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરે છે. તેમનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર સુધીનો હોય છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવવાની પ્રક્રિયા મુજબ જ રાષ્ટ્રપતિ હટાવી શકે છે.
  • સંઘ લોક સેવા આયોગ (UPSC): અનુચ્છેદ 315-323 મુજબ તેની રચના થાય છે. રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા અધ્યક્ષની નિમણૂક થાય છે (કાર્યકાળ 6/65 વર્ષ).
  • રાજ્ય લોક સેવા આયોગ (SPSC / GPSC): અનુચ્છેદ 315-323 હેઠળ રચના થાય છે. નિમણૂક રાજ્યપાલ કરે છે (કાર્યકાળ 6/62 વર્ષ), પણ ખાસ યાદ રાખજો કે તેમને પદ પરથી ફક્ત રાષ્ટ્રપતિ જ હટાવી શકે છે, રાજ્યપાલ નહીં.
  • નાણાપંચ (Finance Commission): અનુચ્છેદ 280 મુજબ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે નાણાકીય વહેંચણી માટે દર 5 વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ આની રચના કરે છે. તેમાં 1 અધ્યક્ષ અને 4 સભ્યો હોય છે.
  • CAG (નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક): અનુચ્છેદ 148 મુજબ રાષ્ટ્રપતિ નિમણૂક કરે છે. તે જાહેર નાણાંના મુખ્ય વાલી છે અને સંસદની PAC (જાહેર હિસાબ સમિતિ) ના માર્ગદર્શક અને મિત્ર તરીકે કાર્ય કરે છે.
  • અન્ય અગત્યના અનુચ્છેદો: ભારતના એટર્ની જનરલ (અનુચ્છેદ 76), રાજ્યના એડવોકેટ જનરલ (અનુચ્છેદ 165), અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC – અનુચ્છેદ 338), અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST – 338A, 89મા સુધારાથી), અને પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC – 338B, 102મા સુધારાથી).

૨. વૈધાનિક સંસ્થાઓ (Statutory Bodies)

સંસદ કે રાજ્ય વિધાનમંડળ દ્વારા કોઈ કાયદો (Act) પસાર કરીને જેની સ્થાપના કરવામાં આવી હોય તેવી સંસ્થાઓને વૈધાનિક સંસ્થાઓ કહેવાય છે. તેમનું અસ્તિત્વ બંધારણમાં નહીં, પરંતુ સંબંધિત કાયદામાં હોય છે.

  • રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (NHRC): માનવ અધિકાર સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1993 હેઠળ સ્થાપિત. તેના અધ્યક્ષ તરીકે સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત મુખ્ય ન્યાયાધીશ અથવા ન્યાયાધીશ હોય છે.
  • રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ (NCW): રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ અધિનિયમ, 1990 હેઠળ 1992 માં સ્થાપિત.
  • કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ (CIC): માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (RTI Act), 2005 હેઠળ સ્થાપિત.
  • કેન્દ્રીય તકેદારી આયોગ (CVC): 2003 માં કાયદા દ્વારા વૈધાનિક દરજ્જો મળ્યો. સંથાનમ સમિતિની ભલામણથી તેની રચના થઈ હતી.
  • CBI (સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન): 1946 ના દિલ્હી સ્પેશિયલ પોલીસ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટ હેઠળ સત્તા મેળવે છે. રાજ્યમાં તપાસ માટે તેને રાજ્ય સરકારની સામાન્ય સંમતિ (General Consent) જોઈએ.

૩. નિયમનકારી સંસ્થાઓ (Regulatory Bodies)

કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્ર (સેક્ટર) ને નિયંત્રિત કરવા, નિયમો બનાવવા અને ગ્રાહક સુરક્ષા જાળવવા આ સંસ્થાઓ બને છે. તેઓ સામાન્ય રીતે વૈધાનિક જ હોય છે.

  • RBI: RBI Act, 1934 હેઠળ બેન્કિંગ અને નાણાકીય નીતિ માટે.
  • SEBI: SEBI Act, 1992 હેઠળ શેરબજાર અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના નિયમન માટે.
  • IRDAI: 1999 ના કાયદા હેઠળ વીમા (Insurance) ક્ષેત્ર માટે.
  • TRAI: 1997 ના કાયદા હેઠળ ટેલિકોમ (દૂરસંચાર) ક્ષેત્ર માટે.

૪. અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થાઓ (Quasi-Judicial Bodies)

આ એવી સંસ્થાઓ છે જે ન્યાયિક કાર્ય (ચુકાદાઓ આપવા) કરે છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણ અદાલતો નથી. તેઓ ચોક્કસ પ્રકારના કેસોને ઝડપી ઉકેલવા બને છે.

  • નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT): 2010 માં સ્થાપિત, પર્યાવરણ અને વન સંરક્ષણના વિવાદો ઉકેલવા.
  • કેન્દ્રીય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ (CAT): 1985 માં સ્થાપિત, કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓના સેવા વિવાદો ઉકેલવા.
  • ગ્રાહક ફોરમ (Consumer Forums): ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગ્રાહકોની ફરિયાદો ઉકેલે છે.

હવે આપો 15 પ્રશ્નોની લાઈવ મેગા ટેસ્ટ

ઉપરની માહિતી બરાબર વાંચી લીધી હોય તો હવે આ લાઈવ ટેસ્ટ આપીને તમારું સ્કોરકાર્ડ ચેક કરો!

તમારું ફાઈનલ સ્કોરકાર્ડ: 0 / 15

કુલ પ્રશ્નો: 15
કુલ માર્ક્સ: 15
તમે મેળવેલા માર્ક્સ: 0
એટેમ્પ્ટ કરેલા પ્રશ્નો: 0
સાચા જવાબો: 0
ખોટા જવાબો: 0
છોડી દીધેલા પ્રશ્નો: 0

સાચા જવાબો અને સમજૂતી (Solutions)

1) ભારતના બંધારણમાં ‘ચૂંટણી પંચ’ ની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં કરવામાં આવી છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
સમજૂતી:ચૂંટણી પંચ (Election Commission) એક બંધારણીય સંસ્થા છે, જેની જોગવાઈ ભાગ 15, અનુચ્છેદ 324 માં કરવામાં આવી છે.

2) રાજ્ય લોક સેવા આયોગ (SPSC/GPSC) ના અધ્યક્ષને પદ પરથી હટાવવાની સત્તા કોની પાસે છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
સમજૂતી:SPSC ના અધ્યક્ષની નિમણૂક રાજ્યપાલ કરે છે, પરંતુ તેમને પદ પરથી હટાવવાની સત્તા માત્ર રાષ્ટ્રપતિ પાસે જ છે (SC ની તપાસ બાદ).

3) રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST) ની સ્થાપના કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા અલગથી કરવામાં આવી?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:89મા બંધારણીય સુધારા, 2003 દ્વારા અનુચ્છેદ 338A ઉમેરીને NCST ની અલગથી સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

4) નીચેનામાંથી કઈ સંસ્થા ‘વૈધાનિક સંસ્થા’ (Statutory Body) નું ઉદાહરણ છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:નાણાપંચ, ચૂંટણી પંચ અને CAG બંધારણીય સંસ્થાઓ છે. જ્યારે NHRC સંસદના કાયદા (1993) દ્વારા બનેલી વૈધાનિક સંસ્થા છે.

5) ભારતીય શેરબજાર અને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટનું નિયમન કઈ સંસ્થા કરે છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:SEBI Act, 1992 હેઠળ સ્થાપિત SEBI (Securities and Exchange Board of India) શેરબજારનું નિયમન કરે છે.

6) પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને જંગલોના વિવાદોના ઝડપી અમલ માટે કઈ ‘અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા’ સ્થાપવામાં આવી છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:પર્યાવરણીય વિવાદોના નિરાકરણ માટે 2010 માં નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે એક અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા છે.

7) ભારતના ‘નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક’ (CAG) ની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે અને તેઓ કોને અહેવાલ આપે છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:CAG ની જોગવાઈ અનુચ્છેદ 148 માં છે. તેઓ કેન્દ્રના હિસાબોનો અહેવાલ રાષ્ટ્રપતિને સુપરત કરે છે, જે સંસદ સમક્ષ મુકાય છે.

8) નીચેનામાંથી કઈ એક ‘બંધારણીય સંસ્થા’ (Constitutional Body) છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:ભારતનું ચૂંટણી પંચ એ એક બંધારણીય સંસ્થા છે કારણ કે તેનો ઉલ્લેખ બંધારણના અનુચ્છેદ 324 માં સ્પષ્ટ રીતે કરવામાં આવ્યો છે. બાકીની સંસ્થાઓ કાયદાથી કે ઠરાવથી બનેલી છે.

9) ભારતીય બંધારણના કયા અનુચ્છેદ હેઠળ ‘નાણાપંચ’ (Finance Commission) ની રચના કરવામાં આવે છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:બંધારણના અનુચ્છેદ 280 મુજબ દર પાંચ વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નાણાપંચની રચના કરવામાં આવે છે, જે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કરની વહેંચણી નક્કી કરે છે.

10) ‘રાષ્ટ્રીય હરિત લવાદ’ (NGT – National Green Tribunal) મુખ્યત્વે કયા પ્રકારની સંસ્થા છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:NGT પર્યાવરણને લગતા કાયદાકીય વિવાદો ઉકેલવાનું કામ કરે છે અને તેને સિવિલ કોર્ટ જેવી સત્તાઓ મળેલી છે, તેથી તે ‘અર્ધ-ન્યાયિક’ (Quasi-Judicial) સંસ્થા કહેવાય છે.

11) શેરબજારના નિયમન માટે બનેલી સંસ્થા ‘SEBI’ (સેબી) નીચેનામાંથી શું છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:SEBI શેરબજારનું ધ્યાન રાખે છે એટલે તે નિયમનકારી (Regulatory) છે, અને તેને સંસદના કાયદા (SEBI Act 1992) દ્વારા પાવર મળ્યો છે એટલે તે વૈધાનિક (Statutory) પણ છે.

12) ભારતના કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (CAG) નું પદ કયા અનુચ્છેદ અંતર્ગત આવે છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:CAG (કેગ) એ ભારત સરકારના તમામ હિસાબોનું ઓડિટ કરતી સર્વોચ્ચ બંધારણીય સંસ્થા છે, જેની જોગવાઈ અનુચ્છેદ 148 થી 151 વચ્ચે કરવામાં આવી છે.

13) કેન્દ્રીય જાહેર સેવા આયોગ (UPSC) એ કયા પ્રકારની સંસ્થા છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:UPSC એ ભારતની કેન્દ્રીય ભરતી એજન્સી છે. બંધારણના ભાગ-14 માં અનુચ્છેદ 315 થી 323 સુધી તેની સ્પષ્ટ જોગવાઈ હોવાથી તે 100% ‘બંધારણીય સંસ્થા’ છે.

14) વીમા ક્ષેત્ર (Insurance Sector) પર નિયંત્રણ રાખવા માટે ભારતમાં કઈ ‘નિયમનકારી સંસ્થા’ કાર્યરત છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:IRDAI (Insurance Regulatory and Development Authority of India) એ દેશની તમામ વીમા કંપનીઓ (LIC સહિત) ના કામકાજ પર નિયંત્રણ રાખતી ઓથોરિટી છે.

15) નીચેનામાંથી કઈ સંસ્થા ‘વૈધાનિક સંસ્થા’ (Statutory Body) નું ઉદાહરણ છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (NHRC) ની સ્થાપના સંસદ દ્વારા ‘માનવ અધિકાર સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1993’ પસાર કરીને કરવામાં આવી છે, તેથી તે વૈધાનિક સંસ્થા છે.


બોનસ પોઈન્ટ: ક્યારેય ભૂલ નહિ પડે એવી શોર્ટકટ ટ્રીક.

મિત્રો, પરીક્ષામાં જ્યારે 4 ઓપ્શન સામે આવે ત્યારે બધું સરખું જ લાગે છે. પણ એક દેશી ટ્રીક મગજમાં બેસાડી લો: જો તમને એ સંસ્થાનો કોઈ અનુચ્છેદ (Article) યાદ આવતો હોય, તો 100% તે બંધારણીય સંસ્થા જ હોય. ઉદાહરણ તરીકે, ચૂંટણી પંચ (324), CAG (148), નાણાપંચ (280). પણ જો તમને એ સંસ્થા પાછળ કોઈ એક્ટ (કાયદો) અથવા વર્ષ યાદ આવતું હોય (જેમ કે NHRC Act 1993, RTI Act 2005, RBI Act 1934), તો આંખ બંધ કરીને તેને ‘વૈધાનિક સંસ્થા’ (Statutory Body) ટીક કરી દેજો.

સૌથી મોટો ગોટાળો નીતિ આયોગ (NITI Aayog) માં થાય છે. આયોજન પંચ અને નીતિ આયોગ આ બંને એવી સંસ્થાઓ છે જેને સંસદમાં કોઈ કાયદો પસાર કરીને બનાવાઈ જ નથી. સરકારને યોગ્ય લાગ્યું અને તેમણે ખાલી એક નોટિફિકેશન (ઠરાવ) બહાર પાડીને આ સંસ્થા બનાવી દીધી છે. એટલે નીતિ આયોગ ના તો બંધારણીય છે, ના તો વૈધાનિક. આ ફેક્ટ GPSC અને ગૌણ સેવા (GSSSB) વાળા સાહેબો વારંવાર પૂછે છે, એટલે આ વાત ખાસ નોટ કરી લેજો.

લેખકનો પરિચય: ‘Gujarati Job Quiz’ ટીમ.
અમારો એક જ ધ્યેય છે: તમને પુસ્તકોની અઘરી અને ગોળ-ગોળ ભાષામાંથી બહાર કાઢીને, સીધી અને દેશી ભાષામાં કન્સેપ્ટ સમજાવવા. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પૂછાતા સૌથી કન્ફ્યુઝિંગ ટોપિક્સનું આ રીતે 100% ઓરિજિનલ સોલ્યુશન મેળવવા માટે અમારી વેબસાઈટ ડેઈલી ચેક કરતા રહો.

Leave a Comment