ગુજરાતી વ્યાકરણ માસ્ટરક્લાસ: અલંકાર અને સમાસની શોર્ટકટ ટ્રીક + 25 IMP પ્રશ્નો

by





ગુજરાતી વ્યાકરણ માસ્ટરક્લાસ: અલંકાર અને સમાસ

ગુજરાત પોલીસ અને CCE ની પરીક્ષા માટે ગુજરાતી વ્યાકરણ (અલંકાર અને સમાસ) ની શોર્ટકટ ટ્રીક અને 25 અગત્યના પ્રશ્નોની લાઈવ મોક ટેસ્ટ. સમજૂતી સાથે ગુજરાતી..

કેમ છો મિત્રો, કોઈપણ સરકારી પરીક્ષાનું પેપર ઉઠાવીને જોઈ લો, ગુજરાતી વ્યાકરણમાં અલંકાર (Alankar) અને સમાસ (Samas) ના પ્રશ્નો અચૂક હોય જ છે. ઘણા મિત્રો નિયમો ગોખવામાં સમય બગાડે છે, પણ ખરેખર તો આ ટોપિક માત્ર શબ્દો પકડવાની શોર્ટકટ ટ્રીકથી જ સોલ્વ થઈ જાય છે.

🧠 વ્યાકરણ માસ્ટરક્લાસ: 5 શોર્ટકટ ટ્રીક

  • ઉપમા અલંકાર: વાક્યમાં ‘જેવો, જેવી, સમાન, સરખું’ જેવા શબ્દો દેખાય એટલે આંખ બંધ કરીને ટીક કરી દેવું.
  • ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર: વાક્યમાં કલ્પના બતાવતા શબ્દો ‘જાણે, રખે, શકે’ ગોતી કાઢવા.
  • દ્વન્દ્વ સમાસ: જો શબ્દને છૂટો પાડતી વખતે ‘અને’ કે ‘કે’ બોલવું પડે (દા.ત. માતા-પિતા), તો તે દ્વન્દ્વ સમાસ છે.
  • દ્વિગુ સમાસ: જો શબ્દનો પહેલો અક્ષર આંકડો (સંખ્યા) બતાવે (દા.ત. નવરાત્રિ), તો તે દ્વિગુ સમાસ છે.
  • ઉપપદ સમાસ: શબ્દ બોલતી વખતે પાછળ ‘નાર’ પ્રત્યય લાગે (દા.ત. પંકજ = કાદવમાં જન્મ’નાર’), તો ઉપપદ સમાસ બને.

હવે ઉપરની શોર્ટકટ ટ્રીક મગજમાં રાખીને Gujarati Job Quiz ની આ 25 પ્રશ્નોની લાઈવ ટેસ્ટ આપો. ‘સબમિટ’ બટન દબાવશો એટલે તમારું સ્કોરકાર્ડ અને દરેક પ્રશ્નની સમજૂતી ખૂલી જશે.

🏆 તમારું ફાઈનલ સ્કોરકાર્ડ: 0 / 25

કુલ પ્રશ્નો: 25
કુલ માર્ક્સ: 25
તમે મેળવેલા માર્ક્સ: 0
એટેમ્પ્ટ કરેલા પ્રશ્નો: 0
સાચા જવાબો: 0
ખોટા જવાબો: 0
છોડી દીધેલા પ્રશ્નો: 0

સાચા જવાબો અને સમજૂતી (Solutions)

1) ‘દમયંતીનું મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે’ – આ વાક્યમાં કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:જેવો, જેવી, જેવું, સમાન, સરખું જેવા ઉપમાવાચક શબ્દો આવે ત્યારે ‘ઉપમા’ અલંકાર બને છે.

2) ‘બપોર એ મોટો શિકારી કૂતરું છે’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:જ્યારે બે અલગ વસ્તુઓ (અહીં બપોર અને કૂતરું) ને એક જ બતાવી દેવામાં આવે, કોઈ સરખામણી ના હોય, ત્યારે ‘રૂપક’ અલંકાર બને છે.

3) ‘દીકરાઓ જાણે દેવના દીધેલ’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:વાક્યમાં ‘જાણે, રખે, શકે’ જેવા સંભાવના વાચક શબ્દો આવે ત્યારે ‘ઉત્પ્રેક્ષા’ અલંકાર બને છે.

4) ‘રવિ નિજ કર તેની ઉપર ફેરવે છે’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:અહીં ‘કર’ શબ્દના બે અર્થ થાય છે: કર એટલે ‘હાથ’ અને કર એટલે ‘કિરણ’. એક જ શબ્દના બે અર્થ થતા હોવાથી ‘શ્લેષ’ અલંકાર છે.

5) ‘વૃક્ષો ઋતુની રાહ જોતા ઉભા છે’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:વૃક્ષ નિર્જીવ (માનવ સિવાયની) વસ્તુ છે. તેમાં સજીવનું આરોપણ કરવામાં આવે (રાહ જોવાની ક્રિયા બતાવાય) ત્યારે ‘સજીવારોપણ’ અલંકાર બને.

6) ‘મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:જ્યારે ઉપમેયની સરખામણી કરવા માટે કોઈ બીજું ના મળે અને તેની સરખામણી તેની સાથે જ થાય (મા = મા), ત્યારે ‘અનન્વય’ બને છે.

7) ‘કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:એકનો એક અક્ષર (અહીં ‘ક’ વર્ણ) વાક્યમાં વારંવાર આવે ત્યારે ‘વર્ણાનુપ્રાસ’ કે ‘વર્ણસગાઈ’ અલંકાર બને છે.

8) ‘શું તમારી બહાદુરી ! ઉંદર જોઈને નાઠા!’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:વખાણના બહાને નિંદા અથવા નિંદાના બહાને વખાણ કરવામાં આવે (અહી બહાદુરી કહીને મજાક ઉડાડી છે) ત્યારે ‘વ્યાજસ્તુતિ’ અલંકાર બને છે.

9) ‘નવરાત્રિ’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘નવ રાત્રિનો સમૂહ’ – પ્રથમ પદ સંખ્યાવાચક (નવ) હોય અને આખો શબ્દ સમૂહ દર્શાવે ત્યારે ‘દ્વિગુ’ સમાસ બને છે.

10) ‘માતાપિતા’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘માતા અને પિતા’ – જે સમાસનો વિગ્રહ ‘અને, કે, અથવા’ થી થાય તે ‘દ્વન્દ્વ’ સમાસ કહેવાય છે.

11) ‘આગગાડી’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘આગ વડે ચાલતી ગાડી’ – વિગ્રહ કરતી વખતે વચ્ચેથી લોપ પામેલા પદોને પાછા ઉમેરવા પડે, તેને ‘મધ્યમપદલોપી’ સમાસ કહેવાય.

12) ‘ગજાનન’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘જેનું મુખ ગજ (હાથી) જેવું છે તે (ગણેશજી)’ – આખો શબ્દ કોઈ ત્રીજી જ વ્યક્તિ માટે વિશેષણ તરીકે વપરાય ત્યારે ‘બહુવ્રીહિ’ સમાસ બને છે.

13) ‘પંકજ’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘પંક (કાદવ) માં જન્મનાર’ – જ્યારે પૂર્વપદ નામ હોય અને ઉત્તરપદમાં ક્રિયા (નાર પ્રત્યય) હોય, ત્યારે ‘ઉપપદ’ સમાસ બને છે.

14) ‘મહારાજા’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘મહાન એવો રાજા’ – જ્યારે પ્રથમ પદ વિશેષણ (મહાન) અને બીજું પદ વિશેષ્ય (રાજા) હોય, ત્યારે ‘કર્મધારય’ સમાસ બને છે.

15) ‘યથાશક્તિ’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘શક્તિ પ્રમાણે’ – પૂર્વપદ અવ્યય (યથા, પ્રતિ, આ, દર) હોય અને તે ક્રિયાવિશેષણ તરીકે વપરાય ત્યારે ‘અવ્યયીભાવ’ સમાસ બને છે.

16) ‘સ્વર્ગવાસ’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘સ્વર્ગમાં વાસ’ – વિભક્તિના પ્રત્યયો (નો, ની, નું, ના, માં, થી) થી વિગ્રહ થાય તે ‘તત્પુરુષ’ સમાસ. અહી ‘માં’ (સપ્તમી વિભક્તિ) છે.

17) ‘દશાનન’ શબ્દનો સમાસ કયો છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:અહી દસ સંખ્યા છે, પણ ‘જેને દસ આનંદ (માથાં) છે તે (રાવણ)’ – આખો શબ્દ રાવણ માટે વપરાયો હોવાથી તે ‘બહુવ્રીહિ’ બને. દ્વિગુ ના કરતા!

18) ‘પાપ-પુણ્ય’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘પાપ કે પુણ્ય’ – આ વૈકલ્પિક ‘દ્વન્દ્વ’ સમાસ છે, કારણ કે બંને પદો સમાન મોભો ધરાવે છે અને વિરોધી અર્થ આપે છે.

19) ‘શીલાલેખ’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘શીલા પર કોતરાયેલો લેખ’ – વચ્ચેના પદોનો લોપ થયો હોવાથી આ ‘મધ્યમપદલોપી’ સમાસ છે.

20) ‘હૈયાહોળી’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘હૈયું એ જ હોળી’ – અહી હૈયાને હોળીનું રૂપ આપી દેવાયું છે, માટે રૂપક ‘કર્મધારય’ સમાસ બને છે.

21) ‘ભજીયાંખાવ’ શબ્દનો સમાસ કયો છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘ભજીયા ખાનાર’ – નાર પ્રત્યયથી વિગ્રહ થતો હોવાથી તે ‘ઉપપદ’ સમાસ છે. (ગજવાકાતરુ, પગરખું પણ ઉપપદ છે).

22) ‘પંચામૃત’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘પાંચ અમૃતનો સમૂહ’ – પૂર્વપદ સંખ્યા અને ઉત્તરપદ સમૂહ દર્શાવે છે માટે ‘દ્વિગુ’ સમાસ છે.

23) ‘કમળનયન’ (કમળ જેવા નયન) નો સમાસ શું થાય?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘કમળ જેવા નયન’ – વિશેષણ અને વિશેષ્ય નો સંબંધ હોવાથી તે ‘કર્મધારય’ સમાસ છે.

24) ‘તપેલી તપેલી છે, તેમાં તપેલી ક્યાં છે?’ – કયો અલંકાર છે?




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:એક જ શબ્દ (તપેલી) વાક્યમાં વારંવાર આવે અને દરેક વખતે તેનો અર્થ અલગ થાય ત્યારે ‘યમક’ અલંકાર બને છે. અહી એક તપેલી વાસણ છે અને બીજી તપેલી એટલે ગરમ.

25) ‘દીવાદાંડી’ શબ્દનો સમાસ ઓળખાવો.




↺ જવાબ કાઢી નાખો (Clear)
💡 સમજૂતી:‘દીવો બતાવતી દાંડી’ – વચ્ચેના પદો ઉમેરવા પડે છે માટે આ ‘મધ્યમપદલોપી’ સમાસ છે.

📝 લેખકનો પરિચય: ‘Gujarati Job Quiz’ ટીમ.
અમે છેલ્લા ઘણા સમયથી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના કન્ટેન્ટ પર રિસર્ચ કરીને, વિદ્યાર્થીઓને સૌથી અગત્યના અને સીધા પરીક્ષામાં પૂછાય તેવા પ્રશ્નો જ આપીએ છીએ. અમે માનીએ છીએ કે જો શોર્ટકટ ટ્રીક સાથે સ્માર્ટ વર્ક કરવામાં આવે, તો સરકારી નોકરી મેળવવી જરાય અઘરી નથી!

Leave a Comment